Wymagane jest uaktualnienie wtyczki Flash Player.
Wiadomości z Polski i Świata     |     Pogoda     |     Rozkład PKP     |     Rozkład PKS     |     Rozkład LOT     |     Kursy walut     |     Giełda     |     Lotto     |     

Zarys dziejów

 

Besko obecnie w województwie podkarpackim w dobie staropolskiej należało do starostwa sanockiego.
Obszar ten w XI wieku należał do Rusi Czerwonej, później do 1340 r przechodziła tędy granica między Polską a Rusią, biegnąca wzdłuż Sanu, gdzie ciągnął się pas pralasu. Po przyłączeniu Rusi Czerwonej do Polski przez Kazimierza Wielkiego w 1340 roku, przez następne stulecia zbiegały się tu granice ziemi sanockiej, należącej do województwa Ruskiego oraz powiatów pilzeńskiego i bieckiego, należących do województw sandomierskiego i krakowskiego.
Ziemia sanocka za czasów Ludwika Węgierskiego była odrębną jednostką administracyjną nazwaną okręgiem (districtus) sanockim, którym zarządzał dostojnik zwany z ruska wojewodą. W 1424 roku Władysław Jagiełło zapisał Sanok i ziemię sanocka jako oprawę wdowią dla Zofii Holszańskiej. Funkcjonowanie grodu Sanockiego opierało się po przyłączeniu Rusi do Korony długo na ruskich obyczajach lokalnych. Dopiero w 1435 r. zaprowadzono tu (jak w innych stolicach ziem ruskich) instytucje prawa polskiego, z czego wynika, że ziemia sanocka została objęta tą samą organizacją sądową co inne ziemie polskie, a tym samym powstał powiat sanocki. Mikołaj Chrząstkowski został starostą grodzkim sanockim. Powiat sanocki obejmował największy obszar ziem ruskich wchodzących w skład województwa ruskiego a jego granice zostały ustalone pod koniec XV w. i przetrwały z niewielkimi zmianami do pierwszego rozbioru Polski. Przeważały tu królewszczyzny. W 1504 roku król Aleksander Jagiellończyk zapisał m.in. Sanok i wsie Besko, Wróblik (królewski), Haczów pod zastaw za pożyczone pieniądze (2300 zł) od Jana z Tarnowa wojewody ruskiego. Do XVII w. pięćdziesiąt z siedemdziesięciu osad wchodziło w skład starostwa sanockiego.
W 1602 roku staraniem Jerzego Mniszcha wojewody sandomierskiego wyodrębniono tzw. tenutę (dzierżawę) krośnieńską. Odtąd dobra starostwa sanockiego obejmowały razem z tenutą beską tylko kilkanaście osad w bliskiej okolicy miasta i zamku sanockiego. Sanockie starostwo grodowe według spisów podskarbińskich z 1770 roku obejmowało miasto Sanok z zamkiem i wójtostwem oraz wsiami: Stróże Wielkie i Małe i Dąbrówka Ruska. Należało ono do Józefa Wandalina Mniszcha. Po zajęciu go w 1786 r. przez władze austriackie, Mniszech zamienił je, z wyjątkiem miasta, za dobra dziedziczne Szumina, które zajęto dla salin. Sam zaś zamek oddano gminie.
W 1772 ziemia sanocka wraz z Beskiem znalazła się pod panowaniem habsburskim, jako część obwodu czerwonoruskiego w obrębie Galicji. Słownik Geograficzny Królewstwa Polskiego wydany w 1880 roku informuje, że Besko jest własnością Banku Galicyjskiego.
Ważnym elementem mającym wpływ na rozwój osadnictwa są warunki fizjograficzne. Besko posiadało dogodne warunki dla rozwoju. Na południe od Beska, Wisłok, prawoboczny dopływ Sanu, przebija się wąskim jarem przez ostatnie pasmo Beskidu i wkracza na równiny Dołów Sanockich gdzie tworzy stożek nasypowy.
Przeważaj ą tu tzw. gleby kotlin śródgórskich (III kl.) ciągnące się m.in. po obu stronach Wisłoka i nad dolną Pielnicą, od Beska po Trześniów, Turze Pole, Jaćmierz i Długie.
Obszar wsi w XIV i XV wieku był zapewne znacznie większy, niż w okresach późniejszych, ponieważ obejmował także teren późniejszej wsi Milczy. Dział graniczny z 1518 roku mówi o kopcu granicznycm nad potokiem Milczę, w miejscu gdzie schodziły się wówczas granice wsi Wróblika, Ladzina i Beska. Przypuszczenie to popierają także inne źródła m. in. inwentarz z 1558 roku wpominający o barciach mieszkańców Beska w lasach Smereczyna i Milczy, z których opłacali roczny czynsz a które utracili z całą pewnością przed wskazanym rokiem wskutek wycięcia lasu.
Przez Besko lub w bezpośredniej jego bliskości biegły ważne szlaki handlowe. Fakt ten miał pierwszorzędne znaczenie dla rozwoju osady. Jedną z dróg przecinającą ziemię sanocką była droga z zachodu na wschód. O szlaku tym i jego przebiegu zachowały się dość wczesne, pisane przekazy źródłowe. W 1345 roku, król Kazimierz Wielki w przywileju dla kupców sądeckich wyznaczył im drogę poprzez Biecz, Żmigród i Sanok. Obok Wietrzna droga ze Żmigrodu przekraczała Jasiołkę wchodząc na teren ziemi sanockiej. Dalej przez stare osady targowe Miejsce (Piastowe), Targowiska i Wróblik (w XV w. Targowce). Prawdopodobnie w Targowiskach łączyła się z nią inna droga wiodąca z północnego zachodu przez Krosno. Od Wróblika do Sanoka droga prowadziła południową krawędzią Dołów Sanockich przez Besko.
O powyższej drodze (z zachodu na wschód przez Sanok i Besko) zachowało się szereg przekazów źródłowych z XV i XVI wieku, które nazywają ją drogą królewską albo publiczną a nawet wielką drogą sanocką. W przywileju dotyczącym wsi Sanoczka z 1426 r. wymienia się łąkę Tuchorza, położoną między drogą publiczną wiodącą z Sanoka do Beska a rzeczką Sanoczkiem. Lustracja z 1565 r. wymienia „stawek we wsi Besko przy gościńcu, którem od Beska wsi ku Zarszynu jeżdżą" i wspomina również o wybieraniu myta w tej wsi. Podobnie w roku 1665 była „karczma w tej wsi z mytem i mostowym".
Tą właśnie drogą przez Besko jechał w 1419 roku król Władysław Jagiełło, który wystawił tu jeden ze swych dokumentów. Można więc sądzić, że monarcha zatrzymał się w osadzie. Fakt ten wskazuje na to, że Besko było własnością królewską i już w tym czasie było tenutą królewską (starostwo niegrodowe). Wspomniany dyplom jest pierwszym zachowanym źródłem pisanym, który potwierdza istnienie miejscowości o nazwie Besko.
Nazwa Besko, to nazwa nierozpoznana. Wł. Lubaś odnajduje nazwę „besot" i łączy ją hipotetycznie z wyrazem bieszczad - góra umieszczając ją w grupie nazw określających ukształtowanie ziemi.
W XVI wieku odcinek drogi Besko - Sanok wchodził w skład szlaku handlowego na Węgry. Droga ta prowadziła od Żmigrodu do Rymanowa, gdzie była komora celna stąd przez Besko do Sanoka gdzie łączyła się z drogą prowadzącą przez przełęcz Łupkowską na Węgry. Jak wspomniano pierwsze źródła pisane wzmiankujące wieś Besko pochodzą z 1419 i 1425 roku, lecz szereg przesłanek pozwala sądzić, iż była to jedna ze starszych osad ziemi sanockiej.
Wieś ta nie została przeniesiona jak inne na prawo niemieckie o czym świadczy określenie jej charakteru w 1523 roku "Besko utitur iure Ruthenico".15 Z XV i XVI wieku posiadamy liczne wzmianki o pozostałościach prawa ruskiego w tej wsi w postaci instytucji służków (od 1430 roku było ich od 9 do l l).Obowiązki służków dotyczyły między innymi czynności związanych z działaniem administracji grodzkiej i zarządu dóbr starostwa. Jeden ze służków heskich w 1523 r. miał odbywać dalekie podróże, zapewne z listami. W 1446 roku funkcjonował we wsi jeden z czterech folwarków starostwa sanockiego, które znajdowały się także w innych wsiach prawa ruskiego: Kostarowce, Ulucz, Olechowce, A. Fasmacht twierdzi, że folwarki te nie powstały z wykupu sołectw, lecz na pewno jeszcze dawniej w ramach ruskiej organizacji dóbr grodu sanockiego. We wsiach tych występuje (związana z prawem ruskim) kategoria ludzi tzw. robotnych (laborantes) W Besku w 1523 r. było, prócz służków, sześćdziesięciu dziewięciu laborantes. Byli to ludzie zobowiązani do pracy w określonym wymiarze na folwarku.
Część wsi na prawie ruskim, w tym być może Besko, nie przeszło na system czynszowy związany z prawem magdeburskim lecz zachowało dawny system renty odrobkowej. W Besku w XV wieku był urzędnik zwany zarządcą włości królewskich będący odpowiednikiem urzędnika typu ruskiego zwanego wojewodą (po łacinie procurator) zaś we wsi odbywały się niekiedy roki sądu sanockiego.
W 1526/27 w wykazie dochodów starostwa sanockiego „ville ad Besko pertinentes sunt duodecim" (wsi do Beska przynależnych jest dwanaście) i wymienione Besko, Wróblik (Królewski), Odrzechowa, Haczów, Surowica, Iskrzynie, Białobrzegi, Głowienka. Suchodół. Tutaj w latach 1425, 1426, 1433 odbywa swe posiedzenia sąd sanocki pod przewodnictwem starosty z udziałem ziemian a w roku 1459 odbył się tu sąd rozjemczy z udziałem kasztelana sanockiego.
Powyższe fakty przemawiaj ą za tym, iż Besko, siedziba tenuty, było także w XV i XVI wieku ważnym ośrodkiem administracyjno-gospodarczym w tej części starostwa sanockiego a ta jego funkcja być może sięga czasów przynależności ziemi sanockiej do Rusi.
W Besku mieszkała ludność wyznania prawosławnego i rzymsko-katolickiego. Parafia katolicka należała do dekanatu sanockiego. Założona przez Zygmunta III w 1595 roku. Wzniesiono tu kościół, pierwotnie drewniany, pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Kościół ten spłonął w 1605 roku. Obecny wzniesiony na innym miejscu w 1755 roku z fundacji Jerzego Augusta Wandalina Mniszcha, marszałka nadwornego koronnego, kasztelana krakowskiego. Trójnawowa świątynia została przedłużona ku zachodowi w 1893 roku (wybudowano również chór) a wyremontowana została ok. 1939 roku. W kościele znajduje się obraz Matki Boskiej Różańcowej z 1863 r. Obok kościoła znajduje się klasycystyczna dzwonnica wzniesiona w 1841 roku. Plebanię wybudowaną w 1755 roku przebudowano pod koniec XIX wieku. Natomiast z l połowy wieku XIX pochodzi murowany, dwukondygnacyjny spichlerz plebański.

Mariusz Bałaban
Gmina Besko, ul. Podkarpacka 5, 38-524 Besko, pow. sanocki, woj. podkarpackie
tel.: +48 134673061, fax: +48 134673520, email: ug@besko.pl, http://www.besko.pl
NIP: 687-17-83-988
projekt i hosting: INTERmedi@  |  zarządzane przez: CMS - SPI
Poprawny HTML 4.01 Transitional Poprawny arkusz CSS Poprawne kodowanie UTF-8
Niniejszy serwis internetowy stosuje pliki cookies (tzw. ciasteczka). Informacja na temat celu ich przechowywania i sposobu zarządzania znajduje się w Polityce prywatności.
Jeżeli nie wyrażasz zgody na zapisywanie informacji zawartych w plikach cookies - zmień ustawienia swojej przeglądarki.
x